انتشار یافته در شماره ۴۱ فصل‌نامه طب در ورزش

چکیده

جنبش پارالمپیک در دو دهه اخیر رشد قابل توجهی داشته است و نیاز به برنامه‌های ضد دوپینگ ویژه برای ورزشکاران دارای معلولیت را افزایش داده است. اصول ضد دوپینگ در همه ورزشکاران یکسان است، اما ورزشکاران پارا[۱] به دلیل بیماری‌های زمینه‌ای، مصرف همزمان داروها و تفاوت‌های فیزیولوژیک خاص، چالش‌های منحصر به فردی دارند. این مقاله مرور جامعی بر ملاحظات ضد دوپینگ در ورزش پارالمپیک ارائه می‌دهد، شامل چارچوب‌های قانونی، معافیت‌های درمانی (TUE)، عوامل پرخطر، روش‌های نمونه‌گیری و پدیده   ,Boosting همچنین مطالعات موردی و شواهد علمی برای راهنمایی پزشکان، تیم‌های پزشکی و ورزشکاران طرح شده است.

کلمات کلیدی: ورزشکاران پارالمپیک، ضد دوپینگ، TUE، Boosting، آسیب نخاعی، مواد ممنوعه.

• مقدمه

رشد جنبش پارالمپیک، اهمیت رعایت عدالت ورزشی و سلامت ورزشکاران را افزایش داده است. برنامه‌های ضد دوپینگ برای حفظ سلامت ورزشکار و تضمین رقابت منصفانه ضروری هستند. ورزشکاران پارا به دلیل پیچیدگی‌های پزشکی و مصرف همزمان داروها، در معرض خطر بالاتر نقض ناخواسته قوانین ضد دوپینگ قرار دارند.

• چارچوب قانونی

کد جهانی ضد دوپینگ (WADA Code) اساس مقررات ضد دوپینگ را برای همه ورزشکاران، از جمله ورزشکاران پارا، تعیین می‌کند. کمیته بین‌المللی پارالمپیک (IPC) این استانداردها را اجرا و سازمان‌های ملی ضد دوپینگ (NADOs) برنامه‌های تست، آموزش و مدیریت نتایج را عملیاتی می‌کنند. ورزشکاران مسئول هر ماده ممنوعه در بدن خود هستند، حتی بدون قصد.

• ویژگی‌های پزشکی ورزشکاران پارا

ورزشکاران پارا شامل انواع مختلف از جمله ورزشکاران دارای آسیب نخاعی، فلج مغزی، نقص اندام، اختلال بینایی و ... هستند. مشکلات مرتبط شامل اسپاستیسیتی، دردهای نوروپاتیک، اختلال عملکرد مثانه و دیس رفلکسی خودکار (AD) و ... می‌باشد. این شرایط باعث افزایش مصرف دارو و ریسک نقض ناخواسته قوانین ضد دوپینگ می‌شود.

• چالش‌های دارویی

داروهای رایج مانند ضد اسپاسم­ها، داروهای مثانه نوروژنیک، مسکن‌ها و داروهای قلبی ممکن است حاوی مواد ممنوعه باشند. استفاده از پایگاه‌های داده‌ای مانند GlobalDRO توسط ورزشکاران و یا پزشکان تیم­ها و درخواست TUE درصورت نیاز جهت کاهش تخلفات ناخواسته ضروری است  .

• معافیت مصرف درمانی (TUE)

ورزشکاران پارا در بسیاری از موارد به TUE نیاز دارند، به ویژه برای شرایط مزمن. مثال: ورزشکاران با آسیب نخاعی که برای کنترل درد نوروپاتیک مجبور به مصرف داروی ممنوعه مانند متادون یا کانابینوئید می شوند، رعایت چهار معیار صدورTUE شامل: ضرورت پزشکی، عدم ارتقای عملکرد بیش از حد، نبود جایگزین درمانی و عدم سوء استفاده قبلی، همواره ضروری است.

• نمونه گیری تست دوپینگ در ورزشکاران دارای معلولیت

•  ورزشکاران دارای سوند یا کیسه ادراری

ترجیح: انجام کاتتریزاسیون و نمونه‌گیری مستقیم از ادرار تازه.

سوند دائمی: نمونه‌گیری از سوند، بدون استفاده از کیسه جمع‌آوری. ادرار کیسه جمع‌آوری مورد قبول نیست.

رعایت استریل، کرامت ورزشکار و ثبت مستندات ضروری است.

• ورزشکاران فلج مغزی

زمان و کمک لازم برای نمونه‌گیری با توجه به اختلال حرکتی فراهم شود.

همراه مورد تایید ورزشکار مجاز است.

سرویس بهداشتی و فضای مناسب الزامی است.

• ملاحظات اخلاقی و قانونی

تعادل بین نیازهای پزشکی و رقابت منصفانه حیاتی است. ورزشکاران نباید به دلیل درمان پزشکی ضروری آسیب ببینند، و نباید برتری نامشروع کسب کنند. حفظ حریم خصوصی، رضایت آگاهانه و احترام به استقلال ورزشکاران ضروری است .

• آموزش و پیشگیری

آموزش ورزشکاران، تیم پزشکی و مربیان کلید پیشگیری است. برنامه‌ها باید متناسب با نوع معلولیت طراحی و قابل دسترسی باشند. استانداردهای WADA و پلتفرم‌های آموزشی مانند ADEL ابزارهای مفیدی بدین منظور هستند .

• شایع‌ترین داروهای ممنوعه مورد استفاده در ورزشکاران پارا

• ۱.

دسته دارویی: گلوکوکورتیکوئیدها

مثال‌: دگزامتازون، پردنیزولون

کاربرد پزشکی رایج: کنترل التهاب و درد

• ۲.

دسته دارویی: محرک‌ها

مثال‌: افدرین، آمفتامین، متیل فنیدیت

کاربرد پزشکی رایج: ADHD، خستگی

• ۳.

دسته دارویی: کانابینوئیدها

مثال‌: THC, Nabiximols

کاربرد پزشکی رایج: درد نوروپاتیک، اسپاستیسیتی

• ۴.

دسته دارویی: دیورتیک‌ها / عوامل پوشاننده

مثال‌: فورازماید، هیدروکلروتیازید

کاربرد پزشکی رایج: کنترل ادم، مدیریت ادراری

• ۵.

دسته دارویی: آگونیست‌های بتا-۲

مثال‌: سالبوتامول، فورمترول

کاربرد پزشکی رایج: آسم

• ۶.

دسته دارویی: نارکوتیک‌ها

مثال‌: Morphine, Oxycodone

کاربرد پزشکی رایج: درد مزمن

توجه: داروهای ضد اسپاستیسیتی (Baclofen, Tizanidine, Botulinum toxin) مجاز هستند ولی نیاز به ثبت در فرم کنترل دوپینگ دارند.

•  Boosting ( افزایش عملکرد با دیس رفلکسی خودکار)

بوستینگ روشی است برای القای دیس رفلکسی خودکار (Autonomic Dysreflexia) با هدف افزایش عملکرد ورزشی. این روش می‌تواند توسط ورزشکاران با آسیب نخاعی برای افزایش فشار خون استفاده شود. روش‌های گزارش شده شامل: پرکردن بیش‌ازحد مثانه، ایجاد محرک دردناک و فشار شدید بر اندام‌ها و ... است. ورزشکارانی که قبل یا حین رقابت بوستینگ انجام می‌دهند، اغلب به خود آسیب می‌رسانند تا سطح مورد نظر از بوستینگ را ایجاد کنند.

اثربخشی و خطرات:

شبیه‌سازی‌های بوستینگ در سال ۱۹۹۴ روی ورزشکاران ماراتن با ویلچر نشان داد که می‌تواند به بهبود عملکرد منجر شود. در این مطالعه، ورزشکاران پس از پرشدن بیش‌ازحد مثانه، به طور متوسط ۹.۷ درصد افزایش عملکرد نشان دادند . باور بر این است که بوستینگ می‌تواند تا ۱۵ درصد عملکرد را افزایش دهد.

با این حال، خطرات پزشکی بسیار جدی هستند و شامل بروز حوادث عروقی مغزی یا قلبی مانند سکته یا حمله قلبی و حتی مرگ می‌شوند.

کمیته بین‌المللی پارالمپیک در جریان بازی‌های ۲۰۰۸ یک نظرسنجی انجام داد :۱۶.۷ درصد شرکت‌کنندگان اعلام کردند که در تمرین یا مسابقه بوستینگ را امتحان کرده‌اند. استفاده از بوستینگ همچنان در ورزشکاران وجود دارد اما تشخیص آن بسیار دشوار است.

تشخیص: غربالگری فشار خون پیش از مسابقه و مشاهده علائم.

دیدگاه IPCو WADA

IPC  بوستینگ را در سال ۱۹۹۴ غیرقانونی اعلام کرد . همچنین از نظر وادا در صورت اثبات، انجام بوستینگ توسط ورزشکار می تواند تخلف از قوانین آنتی دوپینگ تلقی گردد.

در دفترچه راهنمای IPC آمده است ورزشکاری که فشار خون سیستولیک او ۱۶۰ میلی‌متر جیوه یا بالاتر باشد، حدود ده دقیقه پس از اولین اندازه‌گیری مجدداً مورد بررسی قرار می‌گیرد. اگر فشار خون سیستولیک در دومین بررسی همچنان بالاتر از ۱۶۰ میلی‌متر جیوه باشد، مسئول بررسی باید نماینده فنی (Technical Delegate) را مطلع کند تا ورزشکار از مسابقه مورد نظر کنار گذاشته شود.

هر گونه تلاش عمدی برای ایجاد دیس رفلکسی خودکار ممنوع است و به نماینده فنی گزارش خواهد شد و ورزشکار از آن رقابت خاص محروم خواهد شد .

• بحث

برنامه ضد دوپینگ در پارالمپیک نیازمند ترکیب تخصص پزشکی، اخلاق و کنترل اجرایی است. مشخصات پزشکی خاص، مصرف دارو و خطرات ویژه باعث می‌شوند روش‌های نمونه‌گیری، TUE و آموزش متفاوت باشد.

• نتیجه‌گیری

ورزشکاران پارا نیازمند استراتژی‌های ضد دوپینگ اختصاصی هستند که شرایط پزشکی و تنوع عملکردی را در نظر بگیرد. اقدامات کلیدی شامل:

مدیریت دقیق TUE

آموزش تیم پزشکی و ورزشکار

روش‌های نمونه‌گیری تطبیقی

پایش و پیشگیری از Boosting

اجرای این اقدامات سلامت ورزشکار و رقابت منصفانه را تضمین می‌کند.

دکتر رضا سعیدی/قائم مقام دبیرکل ستاد ملی مبارزه با دوپینگ

منابع

1. WADA World Anti-Doping Code. Montreal: World Anti-Doping Agency; ۲۰۲۷.
2. IPC Anti-Doping Code. Bonn: International Paralympic Committee; ۲۰۲۰.
3. Krassioukov AV, et al. The Role of Autonomic Function on Sport Performance in Athletes With Spinal Cord Injury.. ۲۰۱۴; S۵۸-S۶۵
4. Cameron M. Gee, et al. Boosting in Elite Athletes with Spinal Cord Injury: A Critical Review of Physiology and Testing Procedures. Review Article. ۲۰۱۵, ۴۵, pages ۱۱۳۳–۱۱۴۲,
5. Webborn N, Van de Vliet P. Paralympic medicine. Lancet. ۲۰۱۲;۳۸۰:۶۵–۷۱.
6. WADA Prohibited List. Montreal: World Anti-Doping Agency; ۲۰۲۶.
7. International Standard for Therapeutic Use Exemptions (ISTUE). Montreal: WADA; ۲۰۲۷.
8. ISTI: International Standard for Testing and Investigations. Montreal: WADA; ۲۰۲۷.
9. UNESCO International Convention against Doping in Sport. Paris; ۲۰۰۵.
10. WADA International Standard for Education (ISE). Montreal: ۲۰۲۷.
11. https://jurisprudence.tas-cas.org/ CAS Anti-Doping Decisions Database. Lausanne, Switzerland.